Start arrow Artyku造 arrow Materia造 arrow Media a opinia publiczna w kontek軼ie manipulacji
Media a opinia publiczna w kontek軼ie manipulacji

Media s nieustannie zwi您ane z opini publiczn. Mo積a nawet powiedzie, 瞠 wspó販zesne mass media s od opinii publicznej uzale積ione na wiele sposobów i odwrotnie, opinia publiczna uzale積i豉 si od mediów. Na fakt ten wp造wa wiele czynników, zw豉szcza zwi您anych z rozwojem cywilizacji i nowoczesnego spo貫cze雟twa, u podstaw którego le篡 globalna komunikacja (1).
Próba zdefiniowania poj璚ia „mass media”, w obecnym stanie rozwoju technicznego mo瞠 sprawi troch trudno軼i. Wynika to z niespotykanej skali, na jak wzbi豉 si komunikacja elektroniczna, której gównym 廝ód貫m jest internet. Definiuj帷 najpro軼iej, mass media, czyli 鈔odki masowego przekazu, to 鈔odki spo貫cznego komunikowania szerokiego zasi璕u: prasa, radio, telewizja, internet, ale tak瞠 w szerszym znaczeniu: film, plakat, kasety, p造ty, ksi捫ki, skierowane do masowego odbiorcy (2).
  


Jeszcze wi璚ej problemów mo瞠 sprawi próba zdefiniowania poj璚ia „opinia publiczna”. Poszczególne opracowania i szko造, definiuj je na ró積e sposoby. Jaros豉w Zieli雟ki, uwa瘸, 瞠 opinia publiczna mo瞠 by reakcj zbiorowo軼i ludzkich na dzia豉nia polityczne, jako wyra瘸ny publicznie stan 鈍iadomo軼i owych zbiorowo軼i. Dotyczy to spraw wa積ych dla spo貫cze雟twa, bywa, 瞠 cz瘰to kontrowersyjnych. Reakcja jest zmienna, mo瞠 ulec zmianom nawet w krótkim okresie czasu. „W rozumieniu potocznym reakcja czy 鈍iadomo嗆 jest uto窺amiana z wyra瘸j帷ymi j lud幟i i mówi si „reakcja opinii publicznej”, „stanowisko opinii publicznej”. W takim rozumieniu opinia publiczna to po prostu spo貫cze雟two, jego cz窷 doros豉, posiadaj帷a prawa wyborcze, aktywna politycznie” (2). Wed逝g regu造 Jerzego Szczepa雟kiego, opinia publiczna jest sum ca這軼i informacji, pogl康ów i stanowisk ró積orodnych organizacji, instytucji, osób i grup zorganizowanych, obejmuj帷ych poszczególne sfery 篡cia spo貫cznego, politycznego, gospodarczego, prywatnego, etc. W demokratycznych spo貫cze雟twach wspó販zesnych o ró積ych systemach 鈍iatopogl康owych, rozwijaj si i uzupe軟iaj rozmaite pogl康y oraz oceny, dlatego te opinia publiczna nie jest wielko軼i jednolit i trwa陰, sta陰, lecz zró積icowan i zmienn. Odzwierciedla ca這嗆 reprezentowanych przez cz這nków spo貫cze雟twa subiektywnych pogl康ów i informacji na temat okre郵onych zjawisk 篡cia spo貫cznego (4). Równie ciekawie omawiane poj璚ie definiuje Fraser Seitel. Wed逝g niego, najlepsz drog do jego wyja郾ienia stanowi rozbicie na dwie cz窷ci sk豉dowe. Przymiotnik „publiczny” odnosi si do grupy ludzi, którzy na okre郵onym polu maj wspólny interes, na przyk豉d grupa pracowników lub przedstawicieli pewnej spo貫czno軼i. Ka盥a z grup troszczy si o pewien wspólny interes: zarobki w zak豉dzie pracy lub bezpiecze雟two mieszka鎍ów na osiedlu. „Opinia”, to wyra瞠nie postawy wobec danego tematu. „Gdy postawy staj si wystarczaj帷o silne, uzewn皻rzniaj si w formie opinii. Gdy opinie staj si wystarczaj帷o silne, prowadz do dzia豉 werbalnych b康 behawiorystycznych” (5).
Kolejn kwesti, któr trzeba na pocz徠ku omówi, to definicja poj璚ia „manipulacja”. Wed逝g definicji podstawowej, encyklopedycznej, manipulacja to kierowanie kim bez jego wiedzy; pos逝giwanie si kim lub czym dla osi庵ni璚ia okre郵onych celów; nieuczciwe pos逝giwanie si przekazem w celu wywarcia okre郵onego wp造wu na ludzi, np. przez 鈍iadome u篡wanie wyra瞠 niejasnych lub niejednoznacznych.
Opinia publiczna jest kszta速owana przez informacje, które do niej docieraj. Informacje mog by poddane manipulacji. Uwa瘸 si wr璚z, 瞠 opinia publiczna jest cz瘰to manipulowana przez 鈔odki przekazu. Poniewa spo貫cze雟two pomimo ró積ych pogl康ów i postaw politycznych reaguje bardzo podobnie na wysy豉ne bod嬈e, emocje a nade wszystko przekazy medialne, kreowanie informacji, jest w pewnym sensie kreowaniem postaw opinii publicznej (6). Mass media, b璠帷e 廝ód貫m informacji, kreuj je na ogromn skal. Odbiorca, czyli szeroko rozumiana opinia publiczna, jest z jednej strony zró積icowana: im szerszy zasi璕 komunikowania i im wi瘯szy kr庵 odbiorców, tym wi瘯sze jego zró積icowanie i podzia na grupy zainteresowania. Jednak priorytetow warto嗆 stanowi wspólny przedmiot zainteresowania odbiorcy. Jest to bardzo wa積a cecha, powoduj帷a pewne zunifikowanie zachowa, przynajmniej je郵i idzie o wzory odbioru poszczególnych mediów (7).
Wspólny przedmiot zainteresowania wp造wa na wyra瘸nie podobnych postaw w wydzielonych naturalnie grupach opinii publicznej. Postawa to specyficzna predyspozycja do my郵enia w okre郵ony sposób na okre郵ony temat (8). Mo瞠 to by tak瞠 ocena, któr ludzie podejmuj wobec okre郵onych problemów. Postawa jednostki mo瞠 si diametralnie ró積i, w zale積o軼i od zagadnienia. F. Seitel kszta速owanie postaw uzale積ia od wielu czynników: osobistych (fizyczne i emocjonalne sk豉dniki jednostki), kulturowe (鈔odowisko, styl 篡cia), edukacyjne (poziom i jako嗆 wykszta販enia), rodzinne (ludzkie korzenie), religijne (system wierze), klasowe (pozycja spo貫czna), rasowe (pochodzenie etniczne) (9). Wypadkowa tych czynników wp造wa na tak, a nie inn postaw. Czy jednak aby na pewno?
Postawy mog by pozytywne, negatywne b康 te mo瞠 ich nie by w ogóle. Wi瘯szo嗆 cywilizowanych spo貫cze雟tw zasadniczo nie interesuje si tym, co ich nie dotyczy (10). Ma豉 cz窷 wyra瘸 zdecydowanie silne poparcie, niewielka cz窷 wyra瘸 siln krytyk. Wi瘯szo嗆 znajduje si po鈔odku: pasywna, neutralna, niezdecydowana i nie zainteresowana. T grup opinii publicznej nazywa si „cich wi瘯szo軼i”, wi瘯szo軼i, której postawy mog by modelowane. Trudno jest bowiem zmieni zdanie osoby zdecydowanie przeciwnej danej sprawie. Podobnie, 豉two jest wzmocni poparcie osoby, b璠帷ej zwolennikiem danej sprawy (11). To w豉郾ie osoby niezdecydowane poprzez ich stymulacj i motywacj, najcz窷ciej przy u篡ciu mass mediów, zmieniaj swoj postaw. Sztuka wp造wania na zmiany postaw i kreowanie zdania opinii publicznej – oto sztuka oddzia造wania na spo貫cze雟two i jego zachowania, w cieniu której stoi manipulacja.
Przeanalizujmy kilka modelowych sytuacji. 13 grudnia 2002 r. Trwa Szczyt w Kopenhadze, na którym Polska walczy o jak najwi瘯sze warunki przyj璚ia do Unii Europejskiej. Premier Leszek Miller od rana walczy o jak najkorzystniejsze zapisy. Oto cytat jednego z artykuów, opisuj帷ych tamte wydarzenia: „Lekko poblad造 Miller mia przygotowane o鈍iadczenie: „Wszystkie postulaty, z którymi przyjechali鄉y do Kopenhagi, zosta造 przyj皻e. Pozwoli這 mi to o鈍iadczy w imieniu polskiego rz康u, 瞠 przyjmujemy warunki cz這nkostwa w Unii Europejskiej”. Potem by這 nawi您anie do Ja速y, wyrazy szacunku dla Jego 安i徠obliwo軼i papie瘸 Jana Paw豉 II i zestawienie polskiej Solidarno軼i z solidarno軼i Europejczyków. Mo瞠 i dobrze, 瞠 premier spieszy si na uroczysto嗆 zako鎍zenia negocjacji cz這nkowskich Pi皻nastki z 10 kandydatami i nie odpowiedzia na pytania. Bo pewnie pytaliby鄉y, dlaczego zadowoli si przesuni璚iami pieni璠zy i kwot produkcyjnych, zamiast targowa si o dodatkowe. Zgubi豚y si prawdziwy sens tego, co si sta這” (12). Dzi wiemy, 瞠 Leszek Miller zapyta dziennikarzy, jak przedstawi wyniki polskich negocjacji. I wiemy, 瞠 mia pewno嗆, 瞠 zostanie to w wi瘯szo軼i og這szone jako sukces, cho w rozumieniu politycznym takowym te negocjacje dla Polski nie by造 i o tym pisali dziennikarze du穎 pó幡iej. W pi徠ek media rozg豉sza造 wie嗆, 瞠 Polska wygra豉. W sobot prasa tak瞠 rozpisywa豉 si o tym szeroko. Tytu pierwszej strony w „Rzeczpospolitej”: „Dzie dobry, Europo” i nadtytu: „Po dramatycznych negocjacjach Unia przyj窸a wszystkie 膨dania Polski” (13). Dzi wiemy, 瞠 to by豉 manipulacja, 瞠 Polska spasowa豉, cho nie przegra豉. Owa mo磧iwo嗆 zgubienia politycznego sensu tego, co si sta這, wi您a豉 si z referendum w sprawie przyst徙ienia Polski do Unii Europejskiej. Nikt nie chcia da przeciwnikom integracji kolejnego argumentu. Jak wiemy, by豉 to du瘸 pomy趾a.
Decyduj帷 si na takie zagranie, to znaczy na zmanipulowanie wyników rokowa w Kopenhadze, politycy liczyli na to, 瞠 wp造n na postaw osób niezdecydowanych, od których decyzji o uczestniczeniu w referendum, zale瘸豉 jego wa積o嗆. Co do tego, 瞠 wi瘯szo嗆 Polaków zag這suje za przyst徙ieniem Polski do Unii Europejskiej, nie by這 w徠pliwo軼i (14). Tylko nieszcz瘰ny próg 50 procent sp璠za politykom i dzia豉czom spo貫cznym sen z oczu. Opinia publiczna by豉 podzielona. Zwolenników integracji nie trzeba by這 przekonywa, przeciwnicy o zaletach Unii s造sze nie chcieli. Pozosta豉 grupa niezdecydowana, niepewna, wahaj帷a si, na której nastrojach grali zarówno przeciwnicy jak i zwolennicy akcesji. A plenum by造 media.
Omówione wydarzenie warto przeanalizowa pod kontem wp造wu na opini publiczn. W tym wypadku wykorzystano mieszank kilku czynników: faktów (informacji, relacji, komunikatów), emocji (patriotyzm, interes narodowy, pokój, wzrost gospodarczy, dobrobyt), personifikacj (gdy wiekowy autorytet moralny w danym 鈔odowisku mówi, 瞠 on od ko鎍a II wojny 鈍iatowej czeka na ten moment podpisania aktu akcesyjnego, ludzie go s逝chaj, bo ma do鈍iadczenie 篡ciowe, jest uczciwy, szanowany i powa瘸ny), apelowanie do „ciebie” („teraz wszystko zale篡 od ka盥ego z nas, od tego jak zag這sujemy w referendum”, „co ty zrobi dla wej軼ia Polski do Unii Europejskiej?”) (15). Psycholog spo貫czny, Hadley Cantril, uwa瘸, 瞠 takie nagromadzenie wp造wowych czynników, powinno przynie嗆 oczekiwane rezultaty, bowiem jest ono w stanie przekona tzw. „cich wi瘯szo嗆”. Wynika to z tego, 瞠 opinia publiczna jest bardzo wra磧iwa na wa積e wydarzenia. Wydarzenia niezwyk貫j wagi powoduj cz瘰to kra鎍owe zmiany opinii publicznej. Opinia stabilizuje si dopiero wówczas, gdy skutki wydarze mog zosta zaobserwowane z pewnego dystansu. Na opini publiczn bardziej wp造waj wydarzenia ni s這wa, chyba 瞠 s這wa same w sobie s wydarzeniem. Opinia jest determinowania przez poczucie w豉snego interesu. Wydarzenia i s這wa wp造waj w takim stopniu na zmian opinii publicznej, w jakim s one zwi您ane z realizacj jej interesów (16).
Najlepszym przyk豉dem manipulacji medialnej jest Radio Maryja. Oto jedna ze s造nnych wypowiedzi: „Jeziora雟ki to przest瘼ca, przegra procesy, rabowa mienie 篡dowskie. [...] Pan Jeziora雟ki nie lubi Polaków, chyba z racji swojego pochodzenia” (17). Oszkalowanie Jana Nowaka-Jeziora雟kiego to tylko jedna z manipulacji dokonanych na antenie tej katolickiej stacji. W tym wypadku s逝chacze, stanowi帷y grup opinii publicznej, s karmieni informacj nieprawdziw. Cz窷 z nich, nie da si przekona do takiego sformu這wania, inni je popr. Pozostaje cz窷 s逝chaczy nie maj帷ych do tej pory wyrobionego zdania, dla których Radio Maryja jako autorytet moralny wystarczy, aby wyrobi opini o Jeziora雟kim jako 砰dzie, agencie, zbrodniarzu.
Stacja radiowa wykorzystuje bardzo specyficzn zale積o嗆 swojego oddzia造wania na s逝chaczy. Zgodnie z teori zale積o軼i mediów, opracowan przez M. DeFleura i S. Ball-Rokeacha, stopie uzale積ienia jednostki od mediów zale篡 od ilo軼i i wa積o軼i rozpowszechnianych przez nie informacji oraz od wyst瘼owania w spo貫cze雟twie zmian i konfliktów destabilizuj帷ych jego struktur (18). Radio Maryja nie ma 瘸dnej specjalnej mocy, tak samo, jak nie ma jej radio RMF FM czy ZET. Zale積o嗆 jednostek lub zbiorowo軼i od medium jest wypadkow szeregu czynników natury spo貫cznej, na któr wp造wa stopie z這穎no軼i, zale積o軼i i niestabilno軼i struktury spo貫cznej, kszta速uj帷ej miejsce jednostki w spo貫cze雟twie, jej potrzeby, charakter rozpowszechnianych tre軼i oraz oczekiwanie jednostki na dane tre軼i. Zmienno嗆 czynników wp造wa na si喚 oddzia造wania mediów na opini publiczn. M. Mrozowski pisze, 瞠 „Media staj si integralnym elementem ludzkiego 鈔odowiska, niezb璠nym po to, bu jednostki mog造 zachowywa si w sposób ca趾owicie normalny, tj. zgodny z oczekiwaniami otoczenia” (19). Wynika z tego, 瞠 s逝chacze Radia Maryja s moderowani przez stacj wed逝g w豉snych oczekiwa, obracaj帷 si w podobnym 鈔odowisku katolickim, jednolitym ideowo, prawicowym, konserwatywnym i niezale積ie od wieku posiadaj podobne potrzeby polityczne, które stacja zaspokaja, kreuj帷 jednocze郾ie zachowania i postawy swoich s逝chaczy. Radio definiuje sytuacje, ich konteksty i konstruuje obraz rzeczywisto軼i, który jest przyjmowany bez w徠pliwo軼i na tle wiary i emocji. Podawane informacje powoduj emocjonalne pobudzenie, które jest nast瘼nie roz豉dowywane i formowane prze篡ciem zast瘼czym, najcz窷ciej telefonem od s逝chacza, który dzieli si swoim zdaniem, swoj opini (20). Poniewa informacje s zgodne z pogl康ami na rzeczywisto嗆 wi瘯szo軼i s逝chaczy, w efekcie tworzy si swoista atmosfera, w której s逝chacze s przekonani, 瞠 Wa喚sa by agentem, a ojciec Hejmo nie, albo 瞠 Jan Nowak Jeziora雟ki to 砰d i agent obcego wywiadu. I tej opinii nie s w stanie zmieni informacje innych mediów, wr璚z przeciwnie, wzbudzaj niech耩 i agresj s逝chaczy stacji katolickiej. Mamy tu do czynienia z opisanym przez M. Mrozowskiego st瘼ienia wra磧iwo軼i s逝chacza i do zwi瘯szenia jego aktywizacji, w tym wypadku s逝chacz we幟ie udzia w prote軼ie 膨daj帷 stryczka dla prokurator prowadz帷ej dochodzenie w sprawie ojca Tadeusza Rydzyka lub b璠zie si modli na nawrócenie zwolenników integracji europejskiej.
W pogoni za sensacj i zwi瘯szaniem zasi璕u odbiorców, media dopuszczaj si charakterystycznej manipulacji zwi您anej z nadprezentacj. Ci庵貫 nag豉郾ianie afer, wp造wa na poczucie w鈔ód opinii publicznej, 瞠 篡jemy w kraju doszcz皻nie przesi彗ni皻ym korupcj. Rozpoczynanie bloków informacyjnych wiadomo軼iami negatywnymi, z造mi, zabójstwami, morderstwami, kardynalnie zwi瘯sza przekonanie w opinii publicznej, 瞠 鈍iat jest doszcz皻nie z造, a policja nie radzi sobie z przest瘼cami. Wreszcie rozrywka, filmy, bajki, w których dominuje agresja. „Wyniki bada 鈍iadcz, 瞠 dzieci na郵aduj zachowania agresywne ogl康ane w filmach, uogólniaj je na inne sytuacje, i 瞠 wp造w ten jest trwa造. Oddzia造wanie scen przemocy i destrukcji jest tym silniejsze, im bardziej programy s nimi nasycone. Obecnie programy dla dzieci w polskiej telewizji zosta造 zdominowane przez brutalne kreskówki. Stacje telewizyjne prze軼igaj si w podsuwaniu przedszkolakom filmów animowanych pokazuj帷ych skrajnie brutalny sposób zachowania. Sposobem rozwi您ywania konfliktów, zamiast dialogu, staje si bezlitosne 豉manie ko鎍zyn, sztyletowanie czy efektowne spalenie przeciwnika. Oprócz zachowa typowo skrajnych, filmy dla najm這dszych nie stroni od scen pe軟ych grozy. Osobnicy wyci庵aj帷y sobie z paszcz w篹e i robaki, potwory grzebi帷e w ludzkich mózgach to tylko preludium do tego, co ogl康aj nasi najm這dsi” (21).
Pozosta闓y przy bezpiecze雟twie publicznym. Media, cz瘰to ubarwiaj opisywane sytuacje, aby trafi造 one na pierwsz stron albo sta造 si informacj dnia. Na prze這mie sierpnia i wrze郾ia 2000 r. Piotr K. zabi w bestialski sposób dwie starsze i bezbronne kobiety (22). Wcze郾iej wynajmowa u nich pokój jako student. Temat natychmiast zosta podchwycony przez dziennikarzy. Poniewa morderca nie by znany, w Krakowie rozp皻a豉 si histeria. Media przypomina造 inne przypadki brutalnych ataków na bezbronnych ludzi, bezradno嗆 Policji i wypowiedzi zwyk造ch ludzi, 瞠 篡jemy w kraju niebezpiecznym i 瞠 nale篡 wprowadzi kar 鄉ierci dla tych, którzy dopuszczaj si takich czynów.
Nadprezentacja, po陰czona nawet z drobn manipulacj, to zjawisko spo貫cznie niebezpieczne. Skupianie uwagi opinii publicznej na negatywnych emocjach, zwi瘯szonej przest瘼czo軼i, bandytyzmie, powoduje, 瞠 kategorie spo貫czne nale膨ce w 鈍iecie rzeczywistym do mniejszo軼i, w 鈍iecie przedstawionym urastaj do zbiorowo軼i dominuj帷ej. Nadprezentacja sprawia, 瞠 鈍iat jest dla opinii publicznej kontrastowy, spolaryzowany i konfliktowy, cho realia s odmienne (23).
Innym kontekstem manipulacji opinii publicznej jest 穎nglowanie przez media sonda瘸mi. S one szczególnie popularne w okresie wyborów. Sami politycy dopominaj si o sonda瞠, wierz帷 cz瘰to 郵epo w ich wyniki. Tylko w bie膨cym roku wyborczym mieli鄉y ju dwie historie z wykluczaj帷ymi si lub oszuka鎍zymi sonda瘸mi. Pierwszy raz, sonda przeprowadzi造 organy Samoobrony, z których jednoznacznie wynika這, 瞠 w kampanii wyborczej na urz康 prezydenta RP zdecydowanie prowadzi Andrzej Lepper. Okaza這 si, 瞠 sonda nie mia 瘸dnych podstaw metodologicznych i zosta przeprowadzony z gotow tez. Samoobrona, w obronie, natychmiast zaatakowa豉 partie prowadz帷e w innych sonda瘸ch (24). Inny problem sonda篡, dotyczy nierówno軼i w pozycji Platformy Obywatelskiej oraz Prawa i Sprawiedliwo軼i w sonda瘸ch przeprowadzonych w tym samym czasie ale przez ró積e o鈔odki badawcze. PO i PiS zajmuj przeciwleg貫 bieguny sonda篡. Co jest przyczyn tego stanu rzeczy?
Poszczególne o鈔odki badawcze ró積i si pod rezultatami bada wzgl璠em metodologicznym. Nie zag喚biaj帷 si w szczegó造 techniczne, wynikaj帷e ze specyfiki opracowywania sonda篡, wynika z tego, 瞠 cz窷 sonda篡 jest obarczona du篡m b喚dem, a jednak media powszechnie i ochoczo nimi si pos逝guj (25). Dzieje si tak dlatego, 瞠 pr ku temu politycy a tak瞠 odbiorcy, dla których sonda jest uproszczeniem rzeczywisto軼i, podpowiada pewne zachowania, daje wskazówki postaw, wyja郾ia skomplikowan rzeczywisto嗆, ukazuj帷 wyj軼ie z sytuacji poprzez mo磧iwo嗆 w zorientowaniu si w pogl康ach innych osób (26). Tymczasem sonda瞠 nie zawsze oddaj prawdziwy obraz opinii publicznej, bywa, 瞠 og逝piaj(27). Opinia publiczna jest ulotna, szybko si zmienia pod wp造wem bie膨cych wydarze. Sam sonda, dok豉dny pod wzgl璠ami technicznymi jako ca這嗆, nie daje gwarancji dok豉dno軼i w przypadku podzia逝 na mniejsze cz窷ci. Próba wykonana w skraju ca貫go kraju nie odzwierciedli nastrojów poszczególnych kategorii, takich jak region, wysoko嗆 dochodu, narodowo嗆 czy religia. W zwi您ku z tym nie jest w stanie zapewni tego samego stopnia dok豉dno軼i (28).

Robert Dziemba

fot. www.pmk-hannover.de

Przypisy:
1. T. Goban-Klass: Media i komunikowanie masowe. Kraków 2001, s. 207 i n.
2. Tam瞠, s. 13.
3. http://www.winter.pl/internet/w0692.html
4. Skuteczne dziennikarstwo. Warszawa 2002, s. 64.
5. F. P. Seitel: Public Relations w praktyce. Warszawa 2003, s. 56.
6. M.G. Roskin, R. L. Cord, J. A. Medeiros, W. S. Jones: Wprowadzenie do nauk politycznych. Pozna 2001, s. 189.
7. M. Mrozowski: Mi璠zy manipulacj a poznaniem, cz這wiek w 鈍iecie mass mediów. Warszawa 1991, s. 48.
8. F. P. Seitel: Public Relations w praktyce. Warszawa 2003, s. 56.
9. Tam瞠, s. 57.
10. M.G. Roskin (...), Wprowadzenie do nauk politycznych. Pozna 2001, s. 207.
11. F. P. Seitel: Public Relations w praktyce. Warszawa 2003, s. 58.
12. J. Safuta: Teraz My! „Polityka” nr 51/2002.
13. J. Bielecki: „Dzie dobry, Europo”. „Rzeczpospolita” nr 261/2002.
14. http://ww2.tvp.pl/tvppl/1150.dzialy
15. F. P. Seitel: Public Relations w praktyce. Warszawa 2003, s. 61.
16. Tam瞠.
17. Wypowied z 2 wrze郾ia 2002 r., 00:47, A. L. Szcze郾iak w audycji „Przemy郵enia o konsekwencjach wojny w 篡ciu spo貫cznym” prowadzonej przez o. Janusza Dyrka.       http://www.radiomaryja.pl.eu.org
18. M. Mrozowski: Mi璠zy manipulacj a poznaniem, cz這wiek w 鈍iecie mass mediów. Warszawa 1991, s. 252.
19. Tam瞠, s. 253.
20. Tam瞠, s. 255 i n.
21. http://64.233.183.104/search?q=cache:...=lang_pl
22. http://www.karasmierci.info.pl/krakow2000.html
23. T. Goban-Klass: Media i komunikowanie masowe. Kraków 2001, s. 184 i n.
24. http://www.samoobrona.org.pl/pages/09.%20Polemiki/index.php?document=/33.html
25. „Gra w sonda瞠”. Polityka 18/2005, s. 14.
26. W. Pisarek: Nowa retoryka dziennikarska. Kraków 2002, s. 227.
27. L. Stomma: „G逝pie sonda瞠”. „Polityka” 23/2004.
28. M.G. Roskin, R. L. Cord, J. A. Medeiros, W. S. Jones: Wprowadzenie do nauk politycznych. Pozna 2001, s. 204.

 
nast瘼ny artyku »
Nie osi庵nie si tego, co na tym 鈍iecie mo磧iwe, je郵i nie b璠zie si d捫y do tego, co niemo磧iwe.
Max Weber
ptks

Statystyka

Odwiedzaj帷ych: 186869